Skip links

Edebiyat Notları 137 / Türk Anonim Şiiri

Anonim şiirin ilk zamanlarında, kutsiyete dayanan bir anlayışla, yerine getirilen ayinlerde, Kam veya Şamanın kopuz eşliğinde dile getirdiği şiirlerde, tanzim edilen güfte ve bestelerle matem merasimi canlandırılıyordu. Zaman ilerledikçe, daha sonra ölünün hatırasını yaşatacak şiirler de terennüm edilmeye başlandı. Onun savaşlarda ki başarısı, kahramanlık menkıbeleri, kopuzla birlikte terennüm edilerek, daha sonraki nesillere, bir telkin vasıtası olarak naklediliyordu. Divanı Lügat it Türk’te, Alper Tunga adına söylenmiş 11 kıta mersiye, yine Tankut Beyi için dile getirilmiş 10 kıtalık sagu bu amaçlardan kaynaklanarak ifade edilmiştir. Anonim edebiyatımızda, bugün yaşamakta olan birçok kahramanlık şiiri, destan ve mersiye bu geleneğin ürünüdürler.                                                                                                             Göktürkler’den sonra Türk siyasi tarihinde ön safa geçen Uygurlar’da ise, inanç sistemine dayalı edebiyatın daha köklü ve sistemli olarak telkin anlayışına yöneldiği görülür. Kaynakta milli motif ve tutkulara dayalı Türk şiiri, Uygur döneminde “Mani” dininin tesiri altına girmiştir. 762 yılında Mani dinini kabul eden Uygurlar döneminden kalma yazılı metinlerde, mani inancını yaşatan kuvvetli bir şiir geleneği görülür. Bu şiir geleneği içinde, yabancı kaynaklı olan tema ve düşüncelerin yanı sıra, 8. yüzyılda edebi faaliyet gösteren Türkler, türlü kültür unsurlarını yabancı komşulardan aldıkları halde, şiir sanatını, büyük bir ihtimalle kendi geleneklerinde mevcut malzeme ile yaşatmışlardır.                                               Türkistan’da, Mani inancının yanı sıra, onunla birlikte yaşayan Burkan vaizlerinin duygularını yaşatan “Altun Yaruk” tan alınan bir dörtlük, haliyle şiire dini düşüncelerin şekil verdiğini ifade etmektedir.                                                                             Uygurlar devrinde, Türk şiiri, Mani ve Burkancıların hayat görüşlerine dayalı bir gelişme seyri takip ederken, bu iki inanç sisteminin dışında, eski gelenekleri yaşatan ve ondan kaynaklanan bir şiir geleneği devam etmiştir. Uygurlar devrinden kalma bir kitabın sayfaları arasına alınmış, yazarı bilinmeyen bir şiir tamamıyla dini düşüncelerin dışında, kişisel tutku ile yazılmıştır.                                                                                                                                                                                                           8. yüzyıl Karluklarına menşeleri çıkan Karahanlıların, İslamiyeti’i kabul ederek, bu inanca dayalı edebi bir gelişme göstermelerine rağmen, onlardan sonra Türk dünyasında siyasi üstünlüğü sağlayan Selçukluların bünyesinde, eski Türk geleneğinden kaynaklanan bir edebi faaliyetin varlığını tarihi kayıtlardan öğrenebiliyoruz. Selçuklularda gördüğü bir ziyafeti (şöleni) İbn-i Bibi şöyle anlatır :                                                                                                                                                       “Oğuz resmince, baştan-başa döşenip müzeyyen ve mürekkep oldu. Oğuzun resmi erkanı üzere içildi. Üstat mutribler emredi hoş avaz şakirtleri ile ki anların latif elhan ve nağmeleri aşıkların ahzan ve kayguları rakslarını selvet kişlerine naklettirip fıraklar feraka mübeddel olurdu.”                                                                                                                                             İbn-i Bibi, eski Oğuz geleneğinin devamı olan bir Selçuk şölenini tarif etmektedir. Onun kaydından da anlaşıldığı gibi, bu şölenlerde şiirle musiki birlikte iç-içe yaşatılmıştır. Şölenlerin dini yapısı zayıfladıktan sonra, Baksı ve Ozanlar, hayatı değerlendiren tutkuları dile getirerek musiki ile birlikte, dimağlara dinlendirici bir canlılık veren açık şiir geleneğine bağlı kalınmıştır. Daha sonra Osmanlı devrinde, hükümdarlara, devlet ricaline, şairlerin kasideler, methiyeler sunması eski gelenekte Ozanların Hakanlara karşı terennüm ettikleri kahramanlık menkıbelerinin, milli destan unsurlarının değişik davranışlar ve ayrıntılar içinde devam ettirilmesinden başka bir şey değildir.                                                                                     Bugünü anonim türleri arasında, o günlere ait malzeme bulunmadığı için, Hamasi bir özelliği olan bu dönemin şiir türü ile ilgili kesin bir şey söylemek mümkün değildir. Fakat, şölenlerde söylenen ve kaynaklarda “Koşug” adı ile tanıtılan şiir şölenlerinde ki duygusal havayı terennüm eden ve umuma hitap eden bir anlayışla terennüm edildiği ve bu iç yapı ile toplumda kabul görmüş olduğu anlaşılmaktadır. Uygurlar devrinden kalma bir şiirde şöyle denilmektedir :                             “Aziz Şaman Tabhadranın takip ettiği niyaza dayanarak, ricası Aryasanga kalın nazma Koşugka ıngurmuş olduğu manzum töre tamam oldu.”                                                                                                                                                                                               Genellikle bugün dilimizde yaşayan “Koşma” ile “Koşuğun” anlamdaş olduğu kabul edilir. Koşmanın Koşuktan meydana geldiği ve böylece eski şölenlerde, bir bakıma edebi bir doygunluğu sergileyen Koşug, daha sonra ki asırlarda yerini koşmaya terk etmiştir.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Leave a comment

This website uses cookies to improve your web experience.